یکی از چالشهای ساختاری بنگاههای اقتصادی، بهویژه شرکتهای کوچک و متوسط، قفلشدن نقدینگی در مطالبات تجاری است بدین صورت که فروش انجام میشود اما جریان نقد با تأخیر وارد چرخه عملیات میشود؛ در چنین شرایطی، فاکتورینگ بهعنوان ابزاری کارآمد برای مدیریت سرمایه در گردش مطرح میشود. البته، تجربه نشان میدهد که موفقیت این ابزار بیش از هر چیز به فرآیند اجرایی فاکتورینگ در تأمین مالی وابسته است. در این مقاله، مراحل اجرایی فاکتورینگ بهصورت فشرده و کاربردی در تامین مالی زنجیره تامین بررسی گردیده است.
فرآیند اجرایی فاکتورینگ در تأمین مالی
فرآیند اجرایی فاکتورینگ مجموعهای از مراحل مالی، اعتباری و حقوقی است که هدف آن تبدیل مطالبات تجاری به نقدینگی است. برخلاف تصور رایج، این فرآیند صرفاً خرید یک فاکتور نیست، بلکه نوعی مدیریت ریسک در بستر زنجیره تأمین محسوب میشود.
در چارچوب تأمین مالی زنجیرهای یا SCF، طراحی این فرآیند باید بهگونهای باشد که تعادل میان منافع سه بازیگر اصلی حفظ شود: تأمینکننده (نیازمند نقدینگی)، خریدار (حفظ مهلت پرداخت) و نهاد مالی (کنترل ریسک و بازده). هرگونه اختلال در این توازن، کارایی فاکتورینگ را کاهش میدهد.
بیشتر بخوانید: فاکتورینگ در تأمین مالی چیست؟ تاریخچه و انواع
انتخاب فاکتورها
اولین مرحله از فرآیند اجرایی فاکتورینگ، انتخاب فاکتورهای واجد شرایط است. این مرحله از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا انتخاب نادرست فاکتورها میتواند خطرات و ریسکهای قابل توجهی برای کل عملیات تأمین مالی از طریق فاکتورینگ را به همراه داشته باشد.
فاکتورهای واجد شرایط باید ویژگیهای خاصی داشته باشند تا بتوانند وارد فرآیند فاکتورینگ شوند. بهطور کلی، در سیستم فاکتورینگ، فاکتورهایی که بهعنوان بخشی از این فرآیند انتخاب میشوند باید نشاندهنده معاملاتی واقعی و قطعی باشند. به عبارت دیگر، فاکتور باید یک مدرک معتبر و مستند از یک قرارداد تجاری واقعی باشد که بدون هیچگونه اختلاف یا شبههای درباره آن معامله، ارائه شده باشد.
از جمله معیارهای کلیدی برای انتخاب یک فاکتور مناسب در این مرحله، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سررسید پرداخت
- شفافیت شرایط قرارداد
- اعتبار خریدار
یکی از چالشهای عمده در فرآیند فاکتورینگ در ایران، نبود استانداردهای شفاف برای انتخاب فاکتورها است. این موضوع باعث میشود که بسیاری از فعالان اقتصادی نتوانند فاکتورهای واجد شرایط را بهدرستی شناسایی کنند و این خود به نوبه خود باعث بروز مشکلاتی در اجرایی شدن فرآیند فاکتورینگ میشود.
ارزیابی و اعتبارسنجی
پس از انتخاب فاکتورهای واجد شرایط، مرحله بعدی در فرآیند فاکتورینگ ارزیابی و اعتبارسنجی است. در حقیقت، این مرحله هسته اصلی تصمیمگیری مالی است که در آن نهاد مالی (اعم از بانکها، مؤسسات مالی، یا سایر نهادهای تأمین مالی) ریسکهای احتمالی را بررسی و تحلیل میکند تا از پرداخت و تسویهحساب به موقع فاکتورها اطمینان حاصل کند. بنابراین در این مرحله تصمیمات نهایی در خصوص پذیرش یا رد فاکتور گرفته میشود.
ارزیابی ریسک عدم پرداخت یکی از بخشهای مهم این فرآیند است. این تحلیل بهطور عمده شامل بررسی اعتبار و توانایی مالی خریدار است، زیرا در نهایت فروشنده با دریافت مبلغ فاکتور از نهاد مالی و با انتقال ریسک به این نهاد، قادر به تأمین نقدینگی خود خواهد بود.
شاخصها و معیارهایی که در این مرحله مورد بررسی قرار میگیرند، شامل موارد زیر هستند:
- سابقه پرداخت
- وضعیت مالی خریدار
- ثبات روابط تجاری
- شرایط صنعت
اما در ایران، این مرحله با چالشهای خاصی روبهرو است. ضعف نظامهای اعتبارسنجی و محدودیت دادههای مالی از جمله مشکلات عمدهای هستند که در این مرحله وجود دارند. اطلاعات مالی جامع و بهروز در بسیاری از موارد در دسترس نیست یا بهراحتی قابل دسترسی نیستند، و این مسئله موجب میشود که اعتبارسنجی دقیق و کامل، دشوار باشد. به علاوه، نبود استانداردهای معتبر و شفاف در فرآیند اعتبارسنجی یکی از گلوگاههای اصلی توسعه فاکتورینگ در ایران است. این مشکلات میتوانند موجب تأخیر یا دشواری در فرآیند تأمین مالی از طریق فاکتورینگ شوند و ریسکهای مرتبط با عدم پرداخت را برای نهادهای مالی افزایش دهند.
واگذاری و دریافت وجه
مرحله نهایی فرآیند اجرایی فاکتورینگ واگذاری فاکتور و دریافت وجه است. این مرحله از فرآیند فاکتورینگ، در واقع نقطهای است که فروشنده پس از ارزیابی و اعتبارسنجی، مطالبات خود را به نهاد مالی واگذار میکند و در عوض، وجه نقدی دریافت مینماید. این بخش از فرآیند بهویژه برای بنگاههای اقتصادی که به نقدینگی فوری نیاز دارند، اهمیت زیادی دارد. در این مرحله، قرارداد فاکتورینگ بهطور رسمی منعقد میشود و مطالبات تجاریکه ممکن است بهصورت کامل یا مشروط منتقل شوند، به نهاد مالی واگذار میگردد.
پس از انتقال مطالبات، نهاد مالی معمولاً مبلغی از فاکتور را، پیش از سررسید آن، به فروشنده پرداخت میکند. این پرداخت معمولاً بخش عمدهای از مبلغ فاکتور است و بهطور معمول در قالب یک پیشپرداخت انجام میشود. در اغلب موارد، فروشنده درصدی از مبلغ فاکتور (معمولاً بین ۷۰% تا ۹۰%) را فوراً دریافت میکند. این پرداخت پیش از سررسید به فروشنده این امکان را میدهد که نقدینگی فوری به دست آورد و بتواند به فعالیتهای تجاری خود ادامه دهد، بدون اینکه منتظر وصول مطالبات از خریداران بماند. در نهایت در زمان سررسید پول نهاد مالی تسویه میشود.
با این حال، این مرحله بهویژه در نظام حقوقی و اقتصادی ایران، با چالشهایی نیز روبهرو است. یکی از این چالشها ابهامهای حقوقی در واگذاری مطالبات است. در بسیاری از موارد، قوانین و مقررات حقوقی کشور برای شفافسازی فرآیند واگذاری مطالبات به نهاد مالی بهطور کامل شفاف و واضح نیستند. بهویژه در مواقعی که خریدار به دلایلی از پرداخت یا به تعویق انداختن پرداخت امتناع کند، مشکلات حقوقی پیچیدهای ممکن است برای فروشنده یا نهاد مالی بهوجود آید. این مشکلات میتوانند شامل مسائل مربوط به مالکیت مطالبات، حقوق فروشنده و خریدار، و نحوه اجرای قراردادهای فاکتورینگ باشند که در صورت وجود ابهامهای قانونی، میتوانند مشکلات جدی ایجاد کنند و موجب تأخیر در فرآیند تسویهحساب شوند.
بیشتر بخوانید: بازیگران اصلی در فاکتورینگ معکوس
در مجموع، این مرحله از فرآیند فاکتورینگ با وجود مزایای سرعت، کاهش ریسک و بهبود شرایط تأمین مالی برای بنگاههای اقتصادی، هنوز نیاز به اصلاحات قانونی، شفافسازی مقررات حقوقی و توسعه بسترهای دیجیتال برای بهبود فرآیندهای اجرایی و کاهش ریسکهای احتمالی دارد.
جمعبندی
فرآیند اجرایی فاکتورینگ در تأمین مالی عامل تعیینکننده موفقیت این ابزار در عمل است. انتخاب دقیق فاکتور، اعتبارسنجی مبتنی بر منطق زنجیره تأمین و اجرای شفاف واگذاری، سه رکن اصلی این فرآیند هستند. برای هر کسبوکاری که در حوزه تأمین مالی زنجیرهای یا SCF فعالیت میکند، تسلط بر این مراحل یک الزام راهبردی است، نه صرفاً یک انتخاب.
منابع
۱ – فصلنامه علمي اقتصاد و بانکداري اسالمي، شماره چهل ویکم، زمستان -۱۴۰۱
۲ – توسعه صادرات، سال سیزدهم، شماره ۷۹، مرداد ۱۳۸۸
۳ – معاونت پژوهشهاي اقتصادي، دفتر مطالعات اقتصادي – اردیبهشت ۱۳۹۸
